Borsa Manipülasyonu
Borsa manipülasyonu suçu veya kanundaki adlandırmasıyla sermaye piyasası dolandırıcılığı 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nda düzenlenmiş özel finansal suçlardır. Bu tür sermaye piyasası suçları genel olarak piyasa dolandırıcılığı ve sermaye piyasası mevzuata aykırı sermaye işlemleri yapmak şeklinde iki kategoriye ayrılabilir. Bu suçların detayına girmeden önce spekülasyon ve manipülasyon kavramlarının açıklanması yerinde olacaktır. Spekülasyon, bir sermaye piyasasındaki genel hareketin veya belirli hisse veya hisselerin hareket yönünü tahmin etmeye dayalı bir yatırım davranışıdır. Manipülasyon ise sermaye piyasalarındaki her hangi bir bilginin veya haberin ya da sermaye piyasası işlemlerinin diğer yatırımcıları yanıltmak veya yanlış yönlendirmek için kötüye kullanılmasıdır. Mevzuat açısından suç teşkil eden eylem ise spekülasyon değil manipülasyondur.
1. Borsa Manipülasyonu Suçu
Uygulamada en sık karşılaşılan sermaya piyasası suçu, borsa manipülasyonu yoluyla haksız kazanç elde etmektir. Borsa manipülasyonunun kanunda “piyasa dolandırıcılığı” olarak anılmasının sebebi bu suçun TCK’daki dolandırıcılık suçuyla eşdeğer görülmesinden kaynaklanmaktadır. Nitekim dolandırıcılık suçunun kanunu tanımı hileli hareketlerle menfaat sağlamaktır. Borsa manipülasyonu da hileli hareket olarak görüldüğünden bu hileli hareketin sonucunda başkalarının yanıltılması üzerinden maddi kazanç sağlanması dolandırıcılık suçunun unsurlarının oluşması olarak kabul edilmektedir. Bu bakımdan bu tür manipülatif işlem veya haberlerle sermaye piyasasında manipülasyon yaratmak ve bu yola haksız maddi kazanç elde etmek dolandırıcılık suçudur. Dolayısıyla dolandırıcılık kapsamına giren bu suç türü teknik anlamda ayrıca bir yüz kızartıcı suçtur.
Sermaye piyasası dolandırıcılığı olarak da bilinen borsa manipülasyonu suçu Sermaye Piyasası Kanunu’nun 107. maddesinde iki ayrı suç türü olarak düzenlenmiştir. Bunlardan ilki piyasa işlemi bazlı dolandırıcılık suçu olup manipülatif işlemlerle işlenmektedir. İkincisi ise manipülatif bilgilerle veya haberlerle diğer yatırımcıları yanıltmak suretiyle yapılan bir dolandırıcılıktır. Aşağıda detaylı açıklandığı üzere her iki suç tipi için de kanunda benzer hapis cezaları öngörülmüş olup tek fark etkin pişmanlıktan yararlanma ve para cezasının miktarı bakımındandır.
1.1 Manipülatif Borsa İşlemiyle Dolandırıcılık
Manipülatif borsa işlemiyle dolandırıcılık, manipülatif sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını manipüle etmek amacıyla, diğer yatırımcıları nezdinde yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandıracak şekilde alım veya satım yapmak ya da emir işlemleri yoluyla arz talep ve fiyatlarını kasıtlı olarak etkilemek ve bu yolla menfaat elde etmektir. Bu suç türünde sermaye piyasası işlemi yatırım maksadıyla değil salt başka yatırımcıları kandırmak veya yanıltmak amacıyla yapılmakta ve kötü niyetli alım satımlarla sermaye piyasasında manipülasyon oluşturulmakta ve bu yolla hedeflenen piyasa hareketi gerçekleştiğinde haksız kazanç elde edilmektedir.
1.2 Manipülatif Haberlerle Dolandırıcılık
Bilgi bazlı piyasa dolandırıcılığı ise esasen spekülasyon yoluyla yapılan bir dolandırıcılıktır. Nitekim SKP madde 107/2 bu suç şu şekilde tanımlanmıştır: “sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkilemek amacıyla yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgi vermek, söylenti çıkarmak, haber yaymak, yorum yapmak veya rapor hazırlamak yoluyla maddi menfaat temin etmektir”. Kanun, bu tür dezenformasyon içerikli manipülasyonları “bilgi suistimali” olarak adlandırmıştır.
1.3. Borsa Manipülasyonunun Cezası
Borsa manipülasyonu suçu olarak adlandırılan bu sermaye piyasası suçlarının cezaları hemen hemen aynı olmakla birlikte yalnızca para cezası açısından fark mevcuttur. Manipülatif borsa işlemiyle dolandırıcılık suçunun kanunda öngörülen cezası ise 3 yıldan 5 yıla kadar hapis ve 5.000 günden 10.000 güne kadar adli para cezasıdır. Ancak para cezasının miktarı bu suçun işlenmesiyule elde edilecek maddi menfaatten az olamayacaktır. Manipülatif bilgilerle dolandırıcılık suçunun cezası da aynı şekilde 3 ila 5 yıl arası hapis ile 5.000 günden 10.000 güne kadar adli para cezasıdır. Görüleceği üzere bu tür sermaye piyasası suçlarının cezası neredeyse aynıdır tek fark para cezası miktarındadır. Kanunda neden böyle bir ayrım yapılmışitır bilinmez ancak manipülatif borsa işlemiyle dolandırıcılık suçunda para cezasının alt sınırının haksız elde edilen menfaatten az olamayacağı kanunda belirtilerken bilgi suistimali ile yapılan dolandırıcılıkta ise para cezası yönünden böyle bir ayrım yapılmamıştır.
1.4.Borsa Manipülasyonu Suçunda Soruşturma ve Kovuşturma
Borsa manipülasyonu suçu finans hukuku ve ceza hukuku kapsamına giren teknik bir finansal suçtur. Nitekim sermaye piyasasındaki bir işlemin veya faaliyetin manipülasyon olup olmadığının değerlendirmesi tamamen finansal bir konudur. Bunun yanında Türkiye’de polisin, savcıların ve yargıçların yüksek bir finansal okur yazarlığı olmadığı herkesçe malumdur. Dolayısıyla bu tür suçların savcılık ve mahkeme aşamasında mutlaka bilirkişi raporları lınmaktadır ve yargısal süreçler de tamamen bu raporlara bağlı şekilde ilerlemektedir. Bunun sonucu olarak borsa manipülasyonu suçunun oluşup oluşmadığı ve eğer oluşmuşsa elde edilen haksız menfaatin ne seviyede olduğunun değerlendirmesi bilirkişiler vasıtasıyla olmaktadır.
1.5. Borsa Manipülasyonunda Etkin Pişmanlık
Kanun’da manipülatif borsa işlemiyle dolandırıcılık suçuna özgü bir etkin pişmanlık düzenlemesi mevcuttur. Buna göre manipülatif borsa işlemiyle dolandırıcılık suçunu işleyen kişi pişmanlık göstererek, 500.000 TL’den az olmamak üzere, elde ettiği veya elde edilmesine sebep olduğu menfaatin iki katı miktarı kadar parayı Hazine‘ye öderse cezada %33 ila %100 oranında bir indirim yapılmaktadır. İndirim oranı ise etkin pişmanlığın ne zaman gösterildiğine ve ödemenin ne zaman yapıldığına bağlıdır.
- Henüz soruşturma başlamadan önce ödeme yapılırsa hiçbir ceza verilmeyecek.
- Soruşturma evresinde ödeme yapılması halinde, verilecek ceza 1/2 oranında indirilecek.
- Kovuşturma evresinde hüküm verilinceye kadar ödeme yapılması durumunda ise verilecek ceza 1/3 oranında indirilecektir.
Yasa’daki bu mevcut etkin pişmanlık düzenlemesinin çok kötü hazırlandığını özellikle belirtmemiz gerekiyor. Bu yasal düzenlemeye yönelik birinci eleştirimiz iki farklı borsa manipülasyonu suçundan sadece birinin etkin pimanlık kapsamına alınmış olmasıdır. Neden böyle bir ayrım yapıldığı ise izahı yoktur. İkincisi bu suçtan zarar gören kişiler yatırımcılar olduğu halde etkinm pişlmanlık ödemesi suçtan zarar göremeyen devlete yapılmaktadır. Bu da anlamsız ve adalete aykırı bir düzenlemedir. Üçüncüsü borsa manipülasyonu suçu işlenerek elde edilen haksız kazanç kara para niteliği taşımaktadır ve bu para etkin pişmanlık kapsamında devlete ödendiğinde ise aklanmaktadır. Dolayısıyla bu yasal düzenleme, devleti kara para niteliğindeki dolandırıcılık parası hazineye aktarılmakta ve adeta aklanmaktadır.
Olması gereken ise etkin pişmanlık kapsamında ödenecek paranın bir havuzda toplanması ve manipülasyon sonucu işlem yaparak para kaybeden yatırıcılara geri ödenmesidir. Nitekim bilirkişi vasıtasıyla nasıl ki manipülasyon sonucu elde edilen menfaat tespit edilebiliyorsa, yatırımcılar da işlem yaptıkları hisseler ve işlem zamanları bakımından tespit edilebilecek hatta uğradıkları zarar dahi hesaplanabilecektir.
2. Manipülasyon Sayılmayan Durumlar
Kanunda özellikle TCMB ve Sermaye Piyasası Kurulu için bir takım istisnalara yer verilmiş ve bu kurumların yapacağı piyasa işlemlerinin manipülasyon sayılmayacağı açıkça belirtilmiştir. Buna göre aşağıdaki durumlar borsa manipülasyonu suçu veya piyasa dolandırıcılığı olarak kabul edilmeyecektir.
- TCMB ya da yetkilendirilmiş başka bir resmi kurum veya bunlar adına hareket eden kişiler tarafından para, döviz kuru, kamu borç yönetim politikalarının uygulanması veya finansal istikrarın sağlanması amacıyla işlem yapılması.
- SPK düzenlemeleri kapsamında uygulanan geri alım programları, çalışanlara pay edindirme programları ya da ihraççı veya bağlı ortaklığının çalışanlarına yönelik diğer pay tahsis edilmesi.
- SPK’nın sermaye piyasası araçlarının piyasa fiyatının önceden belirlenmiş bir süre için desteklenmesi amacıyla sermaye piyasası araçlarının alım veya satımının yapılması yahut emir verilmesi veya emir iptal edilmesi.
