DNA Yoluyla Soybağı Tespiti
Soybağının DNA yoluyla tespiti sonucu soybağının belirlenmesi, Türk hukukunda miras ve babalık alanlarda hukuki etkileri olan, hak ve yükümlülüklerin belirlenmesinde son derece öneme sahip bir delildir. DNA testi biyolojik babanın tespitinde %99’un üzerinde yani kesinlik düzeyinde sonuç vermesi nedeniyle oldukça güvenilir bir adli delildir. Bu çalışmada, Türkiye’de mahkeme uygulamalarında DNA testinin rolünü, “babalık davası”, “soybağının reddi davası” ile “tanıma” kurumlarını ve bu kurumlar ile DNA testinin ilişkisi bir arada değerlendirilecektir.
1. Soybağının Kurulması
Türk hukukuna göre, baba ile soybağı ancak şu üç yolla kurulabilir: babalık karinesi, tanıma ve babalık davası. Evlilik içinde doğan çocuk için “babalık karinesi”, nüfus kaydında baba olarak tanınma sonucu “tanıma”, mahkeme kararıyla kurulan soybağı için “babalık davası” kavramlarından söz edilir.
Babalık karinesi Türk Medeni Kanunu’nun 285. Maddesinde düzenlenmektedir. İlgili maddeye göre: “Evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün içinde doğan çocuğun babası kocadır. Bu süre geçtikten sonra doğan çocuğun kocaya bağlanması, ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatıyla mümkündür. Kocanın gaipliğine karar verilmesi halinde üçyüz günlük süre, ölüm tehlikesi veya son haber tarihinden işlemeye başlar.” Bu bağlamda evlilik devam ederken doğan çocuğun babası koca sayılmaktadır Ayrıca evliliğin sona erdiği günden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babası da eski koca olarak kabul edilmektedir. Babalık karinesi adi bir karine olduğu için aksi ispat edilene kadar geçerli kabul edilmektedir.
Tanıma, evlilik dışı dünyaya gelen çocuğun biyolojik babasının, çocuğun kendi soyundan geldiğini resmi makamlara beyan etmesidir. Tanıma yalnızca babanın iradesiyle gerçekleşir. Bu sayede tek taraflı bir hukuki işlem olarak kabul edilir. Anne veya çocuğun rıza yahut kabulü aranmamaktadır. Tanıma işlemi vekil aracılığıyla da yapılamamaktadır. Tanıma işlemiyle birlikte çocuk ve baba arasında çocuğun doğumundan itibaren geçerli olacak şekilde soybağı kurulur. Tanıma Türk Medeni Kanunu’nun 295. Maddesinde düzenlenmiştir: “Tanıma, babanın, nüfus memuruna veya mahkemeye yazılı başvurusu ya da resmi senette veya vasiyetnamesinde yapacağı beyanla olur. Tanıma beyanında bulunan kimse küçük veya kısıtlı ise, veli veya vasisinin de rızası gereklidir. Başka bir erkek ile soybağı bulunan çocuk, bu bağ geçersiz kılınmadıkça tanınamaz.”
2. Babalık Davası
Babanın tanıma yapmadığı durumlarda anne veya çocuk soybağının kurulması için baba olduğu iddia edilen kişiye, ölmüşse mirasçılarına, babalık davası açabilirler. Bu sayede evlilik dışı dünyaya gelen çocuk ile baba arasında mahkeme kararıyla soybağı kurulur. Babalık davası hak düşürücü süreye tabidir ve bu sürelerin geçmesi durumunda kişinin dava hakkı sona ermektedir. Hak düşürücü süre anne için çocuğun doğumundan itibaren 1 yıl; çocuk için ise çocuğun ergin olmasından itibaren 1 yıldır. Babalık davası Türk Medeni Kanunu’nun 301. Madde ve devamında düzenlenmiş olup ilgili madde şu şekildedir: “Çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece belirlenmesini ana ve çocuk isteyebilirler. Dava babaya, baba ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. Babalık davası, Cumhuriyet savcısına ve Hazineye; dava ana tarafından açılmışsa kayyıma; kayyım tarafından açılmışsa anaya ihbar edilir.”
Babalık davası için ispat yükü anne ve çocuğu ait olsa da kanun koyucu TMK madde 302’de ispatı kolaylaştırmak amaçlı birtakım karineler öngörmüştür: “Davalının, çocuğun doğumundan önceki 300. gün ile 180. gün arasında ana ile cinsel ilişkide bulunmuş olması, babalığa karine sayılır. Bu sürenin dışında olsa bile fiili gebe kalma döneminde davalının ana ile cinsel ilişkide bulunduğu tespit edilirse aynı karine geçerli olur.” Bu karineyi çürütmek için baba olduğu iddia edilen kişi çocuğun babası olmasının olanaksızlığını veya bir üçüncü kişinin baba olma olasılığının kendisininkinden daha fazla olduğunu ispatlarsa karine geçerliliğini kaybeder.
3. Soybağının Reddi Davası
Babalık karinesini çürütmek amacıyla açılan davaya soybağının reddi davası denmektedir. Babalık karinesine göre evlilik içinde veya evliliğin bitiminden itibaren 300 gün içinde çocuğun doğması durumunda koca baba sayılır. Bu dava çocuğun babasının koca olmadığını ispatlayarak soybağını ortadan kaldırır. Soybağının reddi TMK m.286 ve devamında incelenmiştir. Bu maddeye göre dava hakkı koca, anne ve çocuğa aittir. Bu dava, dava açma hakkına sahip diğer kişilere karşı açılmaktadır. Soybağının reddi davası hak düşürücü sürelere sahiptir. Koca, davayı, doğumu ve baba olmadığını veya ananın gebe kaldığı sırada başka bir erkek ile cinsel ilişkide bulunduğunu öğrendiği tarihten başlayarak 1 yıl içinde açmak zorundadır. Ana doğumdan, çocuk ise ergin olduğu tarihten başlayarak en geç 1 yıl içinde dava açmak zorundadır. Gecikme haklı bir sebebe dayanıyorsa, bir yıllık süre bu sebebin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar.
Dava, aile mahkemesinde açılır. Aile Mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise Asliye Hukuk Mahkemesi (Aile Mahkemesi sıfatıyla) görevlidir. Davanın taraflarından birinin dava veya çocuğun doğumu sırasındaki yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
4. Babalığın DNA Testiyle İspatı
Babalığın tespitinde DNA testi en güvenilir ispat aracıdır. Yüksek doğruluk oranıyla oldukça belirleyici bir ispat aracıdır. Test, erkek biyolojik babaysa genellikle %99.99’luk bir doğruluğa sahiptir. Tersine, erkek baba değilse babalık olasılığı %0’dır. Çocuğun ana rahmine düştüğü dönemde anne ile cinsel ilişki yaşaması babalık karinesi oluştursa da bu durumun kesinleşmesi gereken durumlarda DNA testinden faydalanılır.
HMK ve TMK hükümlerine göre hakim gerekli görürse taraflardan veya üçüncü kişilerden DNA örneği isteyebilir. Bu kişilerin soybağının belirlenmesinde zorunlu olan ve sağlıkları yönünden tehlike yaratmayan araştırma ve incelemelere rıza göstermekle yükümlülüğü bulunmaktadır. Kişi, hakimin öngördüğü araştırma ve incelemeye rıza göstermezse, hakim, durum ve koşullara göre bundan beklenen sonucu, onun aleyhine doğmuş sayabilir. Hakim, testin yapılmamasını kararın takdirinde dikkate alabilir ve kaçınmayı aleyhe delil olarak değerlendirir. Bu yaklaşım, bireyin bedensel dokunulmazlığı ile maddi gerçeğe ulaşma arasında bir denge kurar. Ancak hakim HMK m. 292 uyarınca DNA incelemesinin zor kullanarak yapılmasına da karar verebilir: “Uyuşmazlığın çözümü bakımından zorunlu ve bilimsel verilere uygun olmak, ayrıca sağlık yönünden bir tehlike oluşturmamak şartıyla, herkes, soybağının tespiti amacıyla vücudundan kan veya doku alınmasına katlanmak zorundadır. Haklı bir sebep olmaksızın bu zorunluluğa uyulmaması halinde, hakim incelemenin zor kullanılarak yapılmasına karar verir.”
5. DNA Testinin Yapılışı
Mahkeme tarafların talebi üzerine yahut resen DNA testi yapılmasına karar verebilir. Zira bu tip davalarda hakim yalnızca tarafların getirdiği delillerle bağlı değildir. Babalık kamu politikasıyla ilgili olduğundan hakim ayrıca kendisi de resen delil toplayabilmektedir. DNA analizi için hem çocuğun hem de babanın numune vermesi gerekmektedir. Gebelikte de DNA testi yapılabilir. Test sonuçları genellikle 3-7 iş günü içerisinde çıkmaktadır. Babalık testi acı verici değildir. En yaygın yöntem, ağız içine pamuklu bir çubuk sürerek örneklerin alınmasıdır. Mahkeme çıkacak DNA sonucuna göre bir karar verecektir.
6. DNA Testine İtiraz
DNA teknolojilerindeki gelişmeler, yargılamanın seyrini kökten değiştirmiştir. Günümüzde DNA testi biyolojik gerçeği yüksek oranlarla ortaya koymasından ötürü soybağı davalarında mahkemeler için çok kıymetli bir ispat aracı haline gelmiştir. Kısa sürede kesin yanıt alınmasından dolayı DNA testi ayrıca işleyişi oldukça hızlandırmaktadır. DNA testi yargı uygulamalarında diğer tüm delillerden üstün konumdadır. Delillerin çelişmesi durumunda DNA testi baz alınacaktır. Testin yapılması için gerekli koşulların sağlandığı durumda hakim, DNA testi yapılmasından kaçınamaz, koşullar uygunsa testin yapılması zorunludur. DNA testi raporu bilirkişi raporu niteliğindedir. Bu bağlamda taraf test sonucunun şaibeli veya yanlış olduğunu düşünüyorsa bu rapora itiraz edebilir.
