Gümrük Suçlarında Etkin Pişmanlık

1. Etkin Pişmanlık

Gümrük suçlarında etkin pişmanlık, gümrük suçları veya diğer adıyla kaçakçılık suçu işleyen kişilerin suçun ve faillerin ortaya çıkmasına yardımcı olmaları veya gümrük değerinin iki katını ödemesi durumunda ceza indiriminden yararlanmalarını sağlayan bir yasal düzenlemedir. Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 5. maddesindeki etkin pişmanlık hükümleri iki kategoriye ayrılmaktadır. Bunlardan birincisi ihbar niteliğinde etkin pişmanlık olup suçun ve faillerin aydınlatılmasına yardımcı olan kişilere ceza indirimi uygulanmasını düzenlemektedir. Örneğin, kaçak malları yerini veya suç ortaklarını itiraf ederek faillerin yakalanmasını veya kaçak eşyanın ele geçirilmesini sağlayan faile ceza verilmemektedir. Ödeme yoluyla etkin pişmanlık ise kaçak malın gümrük değerinin iki katının devlete ödenmesi durumunda yapılan ceza indirimini düzenlemektedir.

1.1 Etkin Pişmanlığa Tabi Kaçakçılık Suçları

İhbar niteliğindeki etkin pişmanlık her gümrük kaçakçılığı suçu bakımından değil sadece kanunda belirtlien suç tipleri bakımından uygulanabilmektedir. Hangi gümrük suçlarının ihbar şeklindeki etkin pişmanlık kapsamında olduğu Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 3. maddesinde tek tek sayılmıştır. Etkin pişmanlığın türüne göre hangi suçların etkin pişmanlık kapsamına girdiği aşağıda gösterilmiştir.

1.1.1 İhbar Niteliğinde Etki Pişmanlığa Tabi Suçlar

İhbar içerikli etkin pişmanlığa tabi kaçakçılık suçları genel olarak şunlardır:

• (1) Eşyayı, gümrük işlemlerine tabi tutmaksızın ülkeye sokma,
• (2) Eşyayı, aldatıcı işlem ve davranışlarla gümrük vergileri kısmen veya tamamen ödenmeksizin ülkeye sokma,
• (3) Transit rejimi çerçevesinde taşınan serbest dolaşımda bulunmayan eşyayı, rejim hükümlerine aykırı olarak gümrük bölgesinde bırakma,
• (4) Belli bir amaç için kullanılmak veya işlenmek üzere ülkeye geçici ithalat ve dahilde getirilen eşyayı, hile ile yurt dışına çıkarmış gibi işlem yapma,
• (5) Özel kanunları gereğince gümrük vergilerinden kısmen veya tamamen muaf olarak ithal edilen eşyayı, ithal amacı dışında başka bir kullanma, satma, devretme veya alma,
• (6) İthali kanun gereği yasak olan eşyayı ülkeye sokma,
• (8) İhracı kanun gereği yasak olan eşyayı ülkeden çıkartma,
• (7) Teşvik, sübvansiyon veya iadelerden yararlanmak amacıyla hayali ihracat yapma ya da gerçekleştirilen ihracatın cins, miktar veya fiyatını farklı gösterme,
• (8) Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan izin alınmadan solvent, madeni yağ, baz yağ, asfalt ve benzeri petrol ürünlerinin üretimi, nakli, depolanması ve satışı,
• (9) Her türlü üretim, iletim ve dağıtım hatları dahil olmak üzere sıvı veya gaz halindeki hidrokarbonlarla, hidrokarbon türevi olan yakıtların üretimi, nakli, depolanması ve satışı,
• (10) Bandrolsüz tütün ürünleri, makaron, sigara kağıdı, etil alkol, metanol ve alkollü içkilerin üretimi, nakli, depolanması ve satışı,
• (11) Tarım ve Orman Bakanlığından yetki belgesi almadan veya bildirimde bulunmadan tütün ticareti yapılması.

1.1.2. Ödeme Niteliğinde Etki Pişmanlığa Tabi Suçlar

Ödeme niteliğindeki etkin pişmanlığı suçlar bir istisna dışında yukarıdaki sayılan suçlarla aynıdır. Ayrıca belirtelim gümrük rehberinde belirtilen yolcular için gümrük limitlerinin aşılması ve yolcu yanında getirilen kaçak eşya suçu da etkin pişmanlığa tabidir.

1.2. Etkin Pişmanlığın Şartları

Gümrük suçlarında ihbar niteliğinde etkin pimanlığın birinci ve öncelikli şartı, failin kaçakçılık veya gümrük suçu teşkil eden fiili, diğer failleri ve kaçak eşyanın saklandığı yerleri yetili mercilere haber vermesi yani ihbar etmesidir. İkincisi bu ihbarın işlenen suçun resmi makamlar tarafından haber alınmadan önce yetkili kurumlara ihbar edilmiş olması gerekir. Eğer daha önce resmi kurumların kendiliğinden öğrendikleri veya önceden yapılmış bir ihbar veya şikayet neticesinde öğrenmiş olduğu suçlar nedeniyle yapılan pişmanlık ihbarları etkin pişmanlık kapsamına girmeyecektir. Üçüncü şart, ihbar kapsamında verilen bilginin, faillerin yakalanmasını veya kaçak eşyanın ele geçirilmesini sağlaması gerekir. Dolayısıyla tek başına ihbar etkin pişmanlık için yeterli olmamakta, ihbarın sonucunda suç teşkil eden eylemler bütünüyle ortaya çıkmalı ve bunun sonucunda failler yakalanmalı ve/veya kaçak malların ele geçirilmesi gerekir.

Ödeme niteliğindeki etkin pişmanlığın şartı ise suç konusu eşyanın gümrüklenmiş değerinin 2 katı parayı Devlet Hazinesine ödenmesidir. Paranın ne zaman ödediğinde göre etkin pişmanlık indirimi değişkenlik göstermektedir. Eğer ödeme soruşturma evresi sona erinceye kadar yapılırsa kaçakçılık suçlarından dolayı verilecek ceza yarı oranında azaltılmaktadır.  Kovuşturma evresinde hüküm verilinceye kadar ödeme yapıldığı takdirde, ceza üçte bir oranında indirilmektedir. Ödeme ihtaratı soruşturma evresinde savcı tarafından şüpheliye ihtar edilir. Soruşturma evresinde ihtar yapılmaması halinde kovuşturma evresinde hakim tarafından sanığa ihtar yapılcaktır. Ayrıca belirtelim bu etkin pişmanlık hükmü daha önce aynı suçtan sicili olan kişiler hakkında veya suçun bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde uygulanmamaktadır.

1.3. Etkin Pişmanlığın Etkisi

Yukarıda ifade edildiği gibi yapılan ihbar sonucu kaçakçılık fiilin bütünüyle ortaya çıkmasına hizmet ve yardım eden kişiye verilecek ceza üçte iki oranında indirilmektedir. Dolayısıyla bir gümrük veya kaçakçılık suçu failinin etkin pişmanlıktan yararlanması gümrük cezaları bakımından önemli bir indirim sağlamaktadır. Eğer gümrük suçu işleyen birisi Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu’nun 3. maddesi kapsamına giren suçlardan birini işledikten sonra etkin pişmanlık göstererek suç konusu eşyanın gümrüklenmiş değerinin iki katını Devlet Hazinesine öderse, cezai takibatın bulunduğu evreye göre cezası indirilmektedir.

2. Gümrük Suçlarında Uzlaşma

Etkin pişmanlık dışında kaçakçılıkla mücadelede kullanılan diğer bir özel mekanizma uzlaşmadır. Bu tür hükümler, hem devletin zarara uğramasını önlemeyi hem de suçun ortaya çıkarılmasını teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Sadece işlenen suçun. ve suçluların ortaya çıkmasını sağlayan kişiler değil ayrıca vergi kaybını karşılayan veya devlet zararını telafi eden kişiler, uzlaşma hükümleri çerçevesinde cezai işlemden kurtulabilir. Gümrük Kanunu’nun 244. maddesinin 1. fıkrası ile gümrük idarelerince düzenlenen ek tahakkuk ve ceza kararı muhteviyatı alacaklar için yükümlü veya ceza muhatabı tarafından uzlaşma başvurusu yapılabilmektedir. Bu durum, özellikle mali usulsüzlüklerde sıkça kullanılmaktadır. Örneğin, eksik beyanda bulunarak vergi kaçıran bir ithalatçı, tespit edilen vergi kaybını ve cezalarını ödeyerek mahkemeye çıkmadan dosyayı kapatma hakkına sahip olabilir.

3. Etkin Pişmanlık ile Uzlaşma Arasındaki Farklar

İlk bakışta benzer gibi görünen gümrük suçlarında etkin pişmanlık ve uzlaşma; amaç, kapsam ve hukuki sonuç bakımından birbirinden oldukça farklıdır. Her ikisi de temelde gümrük suçlarının yargı süreçlerini hızlandırmak suretiyle kamu zararını ivedilikle gidermeyi amaç edinse de uygulama şartlarıyla oluşan taraf iradesinin rolü ve yaratılan sonuçlar arasındaki farklılıklar, ciddi bir ayrım oluşturmaktadır.

Etkin pişmanlık, failin suç sonrası tutumunu yani suçu ortaya çıkarıcı nitelikte bilgi vermesi ya da kaçak eşyaya ilişkin mali karşılığı ödemesi karşılığında cezai sorumluluğunda indirimler yapılmasını mümkün kıldığından, ceza sürecinde yer alır. Fail ile devlet arasında bir iş birliği sağlanırken failin iradesi, burada yalnızca pişmanlık davranışının şekillenmesi bakımından önem taşırken, cezanın azaltılıp azaltılmayacağı veya hangi oranda indirileceği kanunda öngörülen ölçütlere bağlıdır.

Uzlaşma ise ceza yargılamasının değil, idari uyuşmazlıkların çözümüne ilişkin bir araçtır. Gümrük idaresi ile yükümlü arasında gerçekleşen bir anlaşma yoluyla, beyan hataları, eksik vergilendirme veya usulsüz işlemler gibi idari nitelikteki aykırılıkların yargıya taşınmadan çözülmesi amaçlanır. Bu noktada tamamen belirleyici olan taraf iradesidir çünkü idare ve yükümlü uzlaşmaya varmadıkça süreç sonuç doğurmaz. Uzlaşmanın temeli, karşılıklı müzakere ve anlaşmadır. Bu temel ile uzlaşma, ceza hukukunun tek taraflı indirim modeli olan etkin pişmanlıktan ayrılarak, medeni hukuktaki anlaşma esas alınan çözüm yöntemlerine daha çok benzerlik gösterir.

Özetle, etkin pişmanlık cezai sorumluluğu etkileyen bir indirim sebebiyken; uzlaşma, idari süreçleri hızlandıran bir anlaşma mekanizmasıdır. Bu nedenle gümrük hukukunda hangi yolun tercih edileceği, olayın niteliği, kamu zararının boyutu, failin işbirliği isteği ve yargılamanın geldiği aşamaya göre değişir. Uygulamada bu iki kurum, birbirini tamamlayan ve ihtiyaç duyulduğunda farklı yönleriyle devreye giren iki ayrı araç olarak değerlendirilmelidir.